Monorail

Onder het motto: waarom zou je twee rails gebruiken als een trein ook op één rail kan rijden, zijn vele systemen ontworpen. Soms met succes, vaker echter raakte zo'n uitvinding snel weer in de vergetelheid.

Een beroemd voorbeeld is de Alweg-Bahn. Bekend zijn natuurlijk ook de Schwebebahn in Wuppertal (en Dresden) en de Transrapid, de experimentele magneetzweefbaan bij Lingen (en een commerciële toepassing in Shanghai).

Een bizar experiment was de trein die door middel van gyroscopen in evenwicht werd gehouden (foto hierboven, 1914). Volgens dit principe zijn ook wegvoertuigen gebouwd.



Wuppertaler Schwebebahn


Wuppertal, 1900. Der Kaiserwagen der Wuppertaler Schwebebahn. Archieffoto.


De Wuppertaler Schwebebahn loopt voor een groot deel boven het dal van de Wupper. Ansichtkaart uit 1963.


Transrapid


 

De Transrapid van Thyssen op een telefoonkaart van 12 Mark. Deze trein is op 21 september 2006 op de testbaan bij Lingen verongelukt: botsing tegen een op de baan achtergebleven onderhoudswagen, 23 doden.


Amsterdam RAI, 17 maart 2008. Transrapid 09, een ontwerp dat gedacht is voor het verbinden van München Hbf
met het vliegveld. Er is ook een model op ware grootte gebouwd; zie foto hieronder.


München Flughafen, 14 augustus 2007. Transrapid 09. Dit is een model op ware grootte, waarin een informatiecentrum is ingericht. Op het moment waarop we dit schreven (medio 2008) zag het er niet naar uit dat men het eens zou worden over de hoge kosten. Foto Nick van der Geugten.


Lathen, 14 februari 2014. Een trein van de Magnetschwebebahn van de Transrapid-Versuchsanlage Emsland (TVE). Dit project is stilgelegd na het zware ongeval van 22 september 2006 waarbij 23 personen omkwamen toen een testtrein op een werktrein botste. Verderop op het terrein staat ook nog een gedeelte van het verongelukte treinstel. Er is een bezoekerscentrum, maar dat lijkt gesloten te zijn, hoewel er nog wel een portier in de loge zit. Bij de laatste plaatselijke verkiezingen heeft Frau Konnemann van het CDU geopperd om voor de werkgelegenheid de testbaan van 31,8 km (die rond 1980 voor 800 miljoen Mark is aangelegd) weer te activeren. Dit zou 40 miljoen euro kosten. Foto en informatie Jack van Delft.


Alweg-Bahn


Alweg-Bahn. Technik, Geschichte und Zukunft der legendären Einschienenbahn. Door Reinhard Krischer. Uitg. Transpress, Stuttgart 2003. ISBN 3613712091.

De naam ALWEG is afgeleid van de letters van de naam van Dr. Axel L. Wenner-Gren, de initiatiefnemer en financier van het concept van de Alweg-Bahn uit de jaren vijftig. De treinen zijn voorzien van wielen met luchtbanden, waarmee ze over een betonnen baan rijden. Dwarswielen, eveneens met rubber banden, zorgen ervoor dat de trein niet kan ontsporen. Op een afstand heeft de Alweg-Bahn wel iets weg van de magneetzweefbaan bij Lingen, maar het principe is totaal anders. Wenner-Gren heeft overigens wel het magneetzweef-principe bestudeerd.

De eerste Alweg-Bahn was een proefbaan bij Keulen. Dat was een baan op schaal 1:2,5 die werd aangelegd in 1952. Er pasten wel passagiers in, maar die moesten opgepropt achter elkaar zitten. Tijdens proefritten werden snelheden tot 160 km/uur gehaald. Daarna werd bij Keulen een langere baan gebouwd op grote schaal. Dat was ook een proefbaan. Wenner-Gren hoopte hiermee het stadsbestuur van Keulen te overtuigen van de bruikbaarheid van zijn concept. Hij wilde een lijn van het centrum van Keulen naar Opladen bouwen, om daarmee een volledig overbelaste tramlijn te vervangen. Hij bood zelfs aan om een groot deel van het traject zelf te financieren, maar de stadsbestuurders wilden er niet aan. De tramlijn werd kort daarna vervangen door bussen, waarmee het forensenverkeer helemaal vast kwam te zitten.

Het ideaal van Wenner-Gren was een uitbereid monorailnetwerk door Duitsland. Er werden machines gebouwd waarmee snel Alweg-banen konden worden aangelegd. Er werd geëxperimenteerd met treinen die zowel op de betonnen Alweg-baan konden rijden als op gewone rails. Een ander interessant experiment was met een Alweg-trein die ook over de weg kon rijden. De wielen die normaal dwars stonden om de trein op de baan te houden, konden door ze een kwart slag te draaien ook worden gebruikt om over de weg te rijden. Op die manier zouden goederentreinen tot aan de deur van de fabriek kunnen komen. Een Amerikaans bedrijf van Wenner-Gren hield zich bezig met het ontwikkelen van een computersysteem waarmee de treindienst automatisch geregeld zou moeten worden.

Wenner-Gren was een zeer vermogende Zweedse industrieel. Zijn fortuin maakte hij in de jaren twintig met de firma Lux, producent van kousjes voor gaslampen. Lux was in de problemen geraakt door de opkomst van de elektrische gloeilamp. Wenner-Gren kocht de hele voorraad op, in ruil voor een aandeel in de fabriek. Deze ging zich toeleggen op de verkoop van stofzuigers en koelkasten, apparaten die men in Europa nog niet kende. De fabriek werd omgedoopt in Elektrolux. De voorraad gaslampen werd onder andere gesleten in Panama: toen het kanaal door dat land werd geopend, was het over de hele lengte verlicht met gaslampen. Wenner-Gren stierf in 1961, kinderloos. Zijn kapitaal werd er door verkeerd gekozen erfgenamen doorheen gejaagd.

De Alweg-Bahn bij Keulen werd kort na zijn dood ontmanteld. Voor de trein hadden musea geen belangstelling. In Turijn is in 1961 een Alweg-Bahn aangelegd op een tentoonstellingsterrein. Daar is een paar jaar mee gereden, waarna het terrein in de versukkeling raakte. In de Verenigde Staten is het Alweg-concept toegepast op een tentoonstellingsterrein in Seattle (foto voorpagina boek) en bij Disneyland in Florida. Het verhaal gaat dat het echtpaar Disney bij toeval de Alweg-Bahn in Keulen tegenkwam tijdens een van hun reizen. "Dit is wat jij zoekt," zou mevrouw Disney hebben gezegd tegen haar man.

De Duitse partner van Wenner-Gren was de firma Krupp. De licenties zijn ook verkocht aan het Japanse Hitachi, dat nog steeds op deze markt actief is. In Azië zijn verschillende Alweg-systemen te vinden.

Een variant is het Franse systeem SAFEGE. De treinen rijden hierbij eveneens op luchtbanden, maar ze hangen daarbij aan de rails.


Alweg-Monorail van Schuco, een Duits speelgoedmerk. Dit is een plaatje van een startset uit 1961, met een driedelig treinstel en materiaal om een baantje te bouwen. Elektrisch, schaal 1:90. Mijn broer heeft auto's gehad die over een spiraaldraad reden: Schuco Varianto. Ook een soort monorail.


Jungle Express (Rhenen)

Ouwehands Dierenpark, 20 juni 1996. Monorail, geïnspireerd op het idee van de Alweg-Bahn. Vader slooft zich uit voor zijn twee dochters in het voorste wagentje: even moeder (die de foto maakt) laten schrikken!

Ouwehands Dierenpark, 12 juni 2016. Twintig jaar later wordt de Jungle Express getrokken door grappige stoom­locomotiefjes. Foto Leo Spilt.


In Auckland heeft men plannen gehad om een monorail volgens het systeem van de Alweg-Bahn aan te leggen. Fotomontage uit het blad "Rails", May 1972.


Verkehrsmuseum Nürnberg, 16 augustus 2005. Een overblijfsel van de Magnetbahn (M-Bahn) in Berlijn, een vervoermiddel waarmee in de jaren tachtig is geëxperimenteerd. Na veel tegenslagen werd de baan weer afgebroken. Het voertuig met zijn stukje rails bevindt zich tegenwoordig in het Eisenbahn & Technik Museum Rügen.


The Patiala State Monorail Trainway (Ewing-systeem)

New Delhi, 28 maart 1980. Monorail in het Indiase spoorwegmuseum, een overblijfsel van de Patiala State Monorail Trainways, die gebruik maakte van het Ewing-systeem. Foto's Fons van der Jagt.

New Delhi, november 2009. Foto's Jan Noorlander, collectie Fons van der Jagt.


Toelichting uit het museumgidsje en een tekening van het Ewing-patent uit 1895.



Padua, zomer 2006. Boven de straat hangt bovenleiding, in de straat ligt één rail. Ook wissels ontbreken niet. Er gaat hier een tram die op luchtbanden rijdt, en door een geleiderail op het juiste spoor blijft. Er bestaat een vergelijkbaar systeem (TVR) van Bombardier, dat in enkele Franse steden wordt gebruikt. In Nederland heeft Nijmegen (een vroegere trolleybusstad) belangstelling voor een dergelijk systeem. Zie ook Op de Rails, 2012-1. Foto's Jaap de Boer.


Washington, D.C., circa 1915. Een van de drie ondergrondse spoorlijnen van de United States Capitol Subway System, bedoeld voor het vervoer van Amerikaanse parlementsleden, medewerkers en bezoekers. Dit is een treintje op de Senate subway line. Dit is een monorail waarop treintjes rijden die elektrisch worden aangedreven via een dubbelpolige bovenleiding. De bestuurder zit in het midden. Deze lijn werd in 1912 in gebruik genomen. In 1961 werden de twee treintjes vervangen door modernere exemplaren. Foto: Harris & Ewing Collection.


Uit een boekje dat in de jaren 60 zat verpakt bij grootpak Venz chocoladehagel.


Magnetbahn Transrapid. Die neue Dimension des Reisens. MVP Versuchs- und Planungsgesellschaft für Magnetbahnsysteme; Transrapid International Gesellschaft für Magnetbahnsysteme. Hestra-Verlag, 1989. ISBN 3777102083.

Radlos in die Zukunft? Die Entwicklung neuer Bahnsysteme. Ralf Roman Rossberg. Orell Füssli Verlag, 1983. ISBN 3280015030.

 

Famous trains of the world. Door Ernest F. Carter. Uitg. Frederick Muller Ltd, London 1959. Uit de serie Globe Books, goedkope en informatieve boeken voor jonge mensen, op het gebied van transport en communicatie.

Op het omslag een foto van de experimentele monorail bij Keulen: de eerste versie (op verkleinde schaal) van de Alweg-Bahn uit 1952, die op een ovalen testbaan 160 km/uur haalde.


Unusual Railways. Door B.G. Wilson en J.R. Day. Uitg. Frederick Muller Ltd, London 1957.

More Unusual Railways. Door J.R. Day. Uitg. Frederick Muller Ltd, London 1960.

 

De monorail. Door E.F.J. Janetzky. Uitg. De Alk, Alkmaar 1971. Grote Alk 639. ISBN 906013639X. Overzicht van succesvolle en minder geslaagde monorailsystemen, onder andere de eerste experimenten met de Transrapid. De ontwerpers hadden toen al een baan van München naar Hamburg in gedachten. Monorails kennen we natuurlijk ook uit diverse pretparken en dierentuinen.

Alweg-Bahn. Technik, Geschichte und Zukunft der legendären Einschienenbahn. Door Reinhard Krischer. Uitg. Transpress, Stuttgart 2003. ISBN 3613712091. Boekspreking.

 


Zie ook:





vorige       start       omhoog